Eski Binalarda Deprem Dayanıklılık Testi Nasıl Yaptırılır?

Türkiye, aktif fay hatları üzerinde bulunan ve deprem riski yüksek bölgeleri olan bir ülkedir. Özellikle eski binalarda yaşayan vatandaşlar için bina deprem dayanıklılık testi, olası bir deprem öncesinde yapının mevcut durumunu öğrenmenin en önemli yollarından biridir. Binanın yaşı, taşıyıcı sistem özellikleri, kullanılan beton ve donatı kalitesi, zemin koşulları ve geçmişte yapılan tadilatlar deprem performansını etkileyebilir.

Peki eski binanın depreme dayanıklı olup olmadığı nasıl anlaşılır, deprem dayanıklılık testi nasıl yapılır ve bina risk raporu nasıl alınır?

Eski Binalarda Deprem Dayanıklılık Testi Neden Önemlidir?

Bir binanın yalnızca eski olması, tek başına depreme dayanıksız olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde yeni bir binanın da otomatik olarak risksiz olduğu söylenemez.

Binanın deprem güvenliği; taşıyıcı sisteminin, malzeme özelliklerinin, zemin koşullarının ve mevcut durumunun teknik olarak incelenmesiyle değerlendirilir.

Özellikle;

• 1999 öncesinde yapılmış binalar,
• Projesi veya yapı kayıtları bulunamayan yapılar,
• Kolon veya kirişlerinde çatlak ve hasar bulunan binalar,
• Zemin katında kolon-kirişlere müdahale edilmiş yapılar,
• Sonradan dükkân, otopark veya farklı amaçlarla değiştirilmiş zemin katlar,
• Kaçak veya projeye aykırı tadilat yapılmış binalar,
• Daha önce deprem hasarı yaşamış yapılar

için uzman incelemesi önemlidir.

Bina Deprem Dayanıklılık Testi Nasıl Yapılır?

Deprem dayanıklılığının belirlenmesi yalnızca binaya bakılarak yapılmaz. Detaylı değerlendirmelerde yerinde inceleme, malzeme testleri ve mühendislik hesapları kullanılabilir. AFAD da bir binanın deprem etkileri altındaki performansının uzman mühendis kontrolünde yapılan detaylı analizlerle belirlenebileceğini; bu süreçte yerinde inceleme, malzeme testleri ve matematiksel modelleme yapılabildiğini belirtmektedir.

Genel olarak süreç şu aşamalardan oluşur:

1. Bina ve Proje Bilgileri İncelenir

Öncelikle binanın;

• Yapım yılı,
• Kat sayısı,
• Taşıyıcı sistem tipi,
• Mimari ve statik projeleri,
• Yapı ruhsatı,
• Daha önce yapılan tadilatlar,
• Geçmiş deprem hasarları,
• Zemin ve temel bilgileri

incelenir.

2. Yerinde Bina İncelemesi Yapılır

Uzman mühendisler binayı yerinde inceleyerek taşıyıcı sistemin mevcut durumunu değerlendirir.

Kolon, kiriş, perde ve diğer taşıyıcı elemanlarda gözle görülebilen hasarlar, çatlaklar, deformasyonlar ve sonradan yapılan müdahaleler kontrol edilir.

3. Beton ve Donatı Kontrolleri Yapılır

Gerekli görülmesi halinde beton dayanımının belirlenmesi amacıyla çeşitli malzeme testleri uygulanabilir.

Ayrıca donatıların;

• Çapı,
• Yerleşimi,
• Aralıkları,
• Taşıyıcı elemanlardaki durumu

incelenebilir.

Bu çalışmalar binanın mevcut taşıyıcı sistem özelliklerinin belirlenmesine yardımcı olur.

4. Zemin ve Temel Durumu Değerlendirilir

Deprem güvenliği yalnızca binanın üst kısmıyla ilgili değildir. Binanın bulunduğu zeminin özellikleri de önemlidir.

Zemin koşulları, temel sistemi ve yapının bulunduğu bölgedeki deprem tehlikesi değerlendirmeye dahil edilebilir.

5. Deprem Performans Analizi Yapılır

Toplanan veriler doğrultusunda bina mühendislik hesaplarıyla değerlendirilir.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesine yönelik hesap esaslarını içermektedir. Yönetmelikte mevcut binalar için performans değerlendirmesi ve güçlendirme çalışmaları ayrıca düzenlenmiştir.

Sonuçta yapının mevcut deprem performansı hakkında teknik bir değerlendirme ortaya çıkar.

Riskli Yapı Tespiti ile Deprem Performans Analizi Aynı Şey mi?

Bu konu sıkça karıştırılmaktadır.

Deprem performans analizi, binanın belirli deprem etkileri altında nasıl davranacağının mühendislik hesaplarıyla değerlendirilmesine yönelik teknik bir çalışmadır.

6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapı tespiti ise kentsel dönüşüm mevzuatı çerçevesinde yürütülen ayrı bir resmi süreçtir.

Bakanlığın güncel bilgilendirmesine göre riskli yapı tespiti, Bakanlıkça lisanslandırılmış kurum ve kuruluşlar tarafından yapılabilir ve maliklerden birinin veya kanuni temsilcisinin başvurusu yeterlidir; bu işlem için 2/3 çoğunluk şartı aranmaz.

Bu nedenle bina sahipleri, yaptırmak istedikleri çalışmanın özel bir deprem performans değerlendirmesi mi yoksa 6306 sayılı Kanun kapsamındaki resmi riskli yapı tespiti mi olduğunu baştan netleştirmelidir.

Eski Binaya Deprem Risk Testi Nerede Yaptırılır?

Resmi riskli yapı tespiti yaptırmak isteyen maliklerin, Bakanlık tarafından lisanslandırılmış kuruluşlara başvurması gerekir. Bakanlığın açıklamalarında riskli yapı tespitlerinin lisanslı kuruluşlar tarafından elektronik sistem üzerinden yürütüldüğü belirtilmektedir.

Özel bir deprem performans analizi için ise ilgili konuda uzman inşaat mühendisleri, deprem mühendisleri veya yetkin mühendislik kuruluşları ile çalışılması önemlidir.

Kuruluş seçerken yalnızca fiyat karşılaştırması yapmak yerine firmanın yetkinliği, deneyimi, raporlama yöntemi ve gerekli durumlarda resmi riskli yapı tespiti yapmaya yetkili olup olmadığı kontrol edilmelidir.

Deprem Dayanıklılık Testinde Hangi Belgeler Gerekebilir?

Binanın mevcut belgelerinin hazırlanması süreci kolaylaştırabilir.

Varsa;

• Tapu bilgileri,
• Yapı ruhsatı,
• Mimari proje,
• Statik proje,
• Zemin etüdü,
• Yapı kullanım izin belgesi,
• Daha önce hazırlanmış deprem raporları,
• Güçlendirme projeleri,
• Tadilat projeleri

uzmanlara sunulabilir.

Ancak belgelerin bulunmaması, her durumda binanın incelenemeyeceği anlamına gelmez. Resmi riskli yapı süreçlerinde ruhsatsız yapıların da belirli şartlar altında 6306 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilebildiği Bakanlığın SSS sayfasında belirtilmektedir.

Bina Risk Raporu Sonucunda Ne Olur?

Yapılan çalışmanın türüne göre sonuç farklı şekilde değerlendirilir.

Teknik performans analizi sonucunda binanın mevcut durumu, deprem performansı ve gerekiyorsa güçlendirme seçenekleri ortaya konulabilir.

6306 sayılı Kanun kapsamındaki resmi riskli yapı tespitinde ise yapı riskli olarak kesinleşirse mevzuatta öngörülen kentsel dönüşüm süreci gündeme gelir.

Bakanlığın açıklamalarına göre riskli yapı tespitine karşı yapı maliklerinin belirli şartlar altında itiraz hakkı bulunmakta ve itirazlar teknik heyet tarafından incelenmektedir.

Depreme Dayanıksız Bina Güçlendirilebilir mi?

Her riskli veya performansı yetersiz binanın mutlaka yıkılması gerektiği söylenemez. Teknik olarak uygun olan bazı yapılarda deprem güçlendirmesi değerlendirilebilir.

Güçlendirme seçenekleri binanın mevcut durumuna göre değişebilir. Örneğin;

• Betonarme perde eklenmesi,
• Kolon güçlendirilmesi,
• Kiriş güçlendirilmesi,
• Çelik elemanlarla güçlendirme,
• Taşıyıcı sistemin iyileştirilmesi

gibi farklı mühendislik çözümleri değerlendirilebilir.

Ancak hangi yöntemin uygulanacağı mutlaka mühendislik hesabı ve proje sonucunda belirlenmelidir.

Apartman Yönetimleri Deprem Testini Neden Gündeme Almalı?

Apartman ve site yöneticileri, bina sakinlerinin can güvenliği açısından binanın mevcut durumunun değerlendirilmesini gündeme alabilir.

Özellikle eski yapılarda;

1. Bina belgeleri toplanmalı,
2. Taşıyıcı sistemde gözle görülür hasarlar kontrol edilmeli,
3. Yetkin mühendislerden görüş alınmalı,
4. Gerekirse deprem performans analizi yaptırılmalı,
5. Resmi riskli yapı tespiti gerekiyorsa lisanslı kuruluş tercih edilmeli,
6. Sonuçlara göre güçlendirme veya dönüşüm seçenekleri değerlendirilmelidir.

Deprem Dayanıklılık Testi Yaptırırken Nelere Dikkat Edilmeli?

Deprem dayanıklılık testi yaptırırken şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Testi yapacak mühendislik kuruluşunun yetkinliği araştırılmalıdır.
• Raporun hangi mevzuat ve teknik yöntem kapsamında hazırlanacağı önceden sorulmalıdır.
• Özel performans analizi ile resmi riskli yapı tespiti arasındaki fark öğrenilmelidir.
• Sadece görsel incelemeye dayalı raporlarla yetinilmemelidir.
• Gerekli malzeme ve taşıyıcı sistem kontrollerinin yapılıp yapılmadığı sorgulanmalıdır.
• Raporun yalnızca “sağlam” veya “çürük” şeklinde yüzeysel bir sonuçtan ibaret olmamasına dikkat edilmelidir.
• Güçlendirme ihtimali varsa mühendislik açısından uygulanabilirliği ayrıca değerlendirilmelidir.

Sonuç: Eski Binalarda Deprem Testi Ertelenmemeli

Eski bir binanın depreme dayanıklı olup olmadığını yalnızca bina yaşına, dış görünüşüne veya duvarlardaki çatlaklara bakarak belirlemek mümkün değildir. Gerçekçi bir değerlendirme için uzman incelemesi, gerekli malzeme testleri, taşıyıcı sistem değerlendirmesi ve mühendislik hesapları gerekir.

Özellikle deprem riski yüksek bölgelerde bulunan eski binalarda deprem dayanıklılık testi, bina risk analizi ve deprem performans değerlendirmesi konusunda uzmanlardan destek alınması can güvenliği açısından büyük önem taşır.

Unutulmamalıdır: Depremi önleyemeyiz ancak binamızın riskini önceden öğrenerek gerekli tedbirleri alma şansımız vardır.